Waar komt het geloof in de camera vandaan?
Tussen 1995 en 2005 was cameratoezicht een hype: nieuw, spannend en iedereen wilde het hebben. Nederlandse burgemeesters gingen naar Engeland en kwamen enthousiast terug: 'CCTV is geweldig! Je kan alles bekijken en op het horloge van voorbijgangers zien hoe laat het is. Dat wil ik ook!' Hun enthousiasme stak nog meer burgemeesters aan en al snel hingen er in honderd Nederlandse gemeenten camera's op straat.
Een tweede reden waarom camera's populair zijn is de 'pats-boem' factor. Je toont als overheid daadkracht en je laat zien dat je klachten van bewoners en ondernemers serieus neemt - vooral als er een incident is gebeurd. Ik ken maar weinig andere interventies die zoveel maatschappelijke impact hebben én die je net zo snel en voor relatief net zo weinig geld binnen een paar maanden kan realiseren. Eén van de belangrijkste doelen van cameratoezicht is cameratoezicht.
Wanneer ging het mis?
Sinds 2005 zien we gemeenten wat minder enthousiast worden. Het jaarlijkse onderzoek van Regioplan - dat liep van 2006 tot 2011 - laat zien dat in 2006 nog 26% van de gemeenten aangaf dat cameratoezicht effectiever is dan andere maatregelen. In 2011 is dat nog maar 10%.
Cameratoezicht lost niet alle problemen op. Als dat het geval zou zijn, zou Engeland het veiligste land ter wereld moeten zijn, maar dat is niet zo. Kennelijk is er iets meer nodig dan alleen camera's ophangen en we beginnen nu pas te begrijpen wat dat 'iets' dan is. Een goeie probleemanalyse, hotspots zorgvuldig uitkiezen, actief live uitkijken, direct reageren op incidenten en opgenomen beelden goed gebruiken. En je suf communiceren met de bevolking over camera's, want als je op termijn een preventief effect wilt sorteren, moet iedereen weten dat ze er hangen en moet iedereen weten dat ze werken.
In veel gemeenten moet je constateren dat camera's eigenlijk bedoeld zijn om ongewenste personen weg te jagen en de buurt 'terug te geven' aan de bewoners. Maar wie bepaalt wat ongewenste personen zijn? Bij crimineel gedrag lijkt het me duidelijk: die moet je pakken, dus neem beelden op en gebruik ze. Maar wat doe je met een lastig begrip als overlast? Een cameraleverancier die in tientallen gemeenten camera's heeft opgehangen vroeg laatst aan een burgemeester: 'Ik heb honderd camera's in uw gemeente opgehangen en daarmee kan ik nu alles zien. Wat wilt u dat ik doe als ik een junk waarneem of een zwerver of een groepje hangjongeren?' Het werd pijnlijk stil, want net als in de meeste andere gemeenten hadden ze geen idee van het antwoord.
Okee, wat moet er dan wél gebeuren?
Als we willen dat cameratoezicht beter wordt, moeten er een paar dingen veranderen. Ten eerste moeten we ons niet langer richten op het produceren van beelden, maar op het verzamelen van bruikbare informatie. De berg hooi groeit jaarlijks en de spelden worden steeds moeilijker te vinden. Dus minder hooi a.u.b. (minder camera's) en meer spelden (slimme software, goed toezicht).
Ten tweede is het verstandig om nog eens terug te gaan naar de oorspronkelijke reden van camera's. Waarom waren die dingen ook alweer zo handig? Met camera's kan je ergens kijken zonder daar zelf fysiek aanwezig te hoeven zijn. Je kan zelfs toezicht houden op meerdere plekken tegelijk. Maar alleen maar kijken is niet zoveel waard: je wilt ook in actie komen bij incidenten. Daarom zal je moeten zorgen voor goede opvolging. Kan je dat niet garanderen? Begin dan niet aan cameratoezicht. En als je een buurt al helemaal vol hebt gezet met toezichthouders, politiemensen, straatcoaches en uitsmijters moet je je serieus afvragen welke nieuwe informatie camera's je nog zullen opleveren.
Het is moeilijk om voorspellingen te doen (vooral als ze over de toekomst gaan), maar het zou mij niet verbazen als we over enige tijd tot een nieuw paradigma over camera's komen. We zullen ze dan niet meer beschouwen als de oplossing van een probleem, maar als een middel om een probleem goed in beeld te brengen en er daarna wat aan te gaan doen. Dat klinkt misschien een beetje lullig, maar zo is het niet bedoeld: een heldere beschrijving van wat je probleem eigenlijk is, is vaak al de helft van de oplossing.
En tot slot: we moeten af van het idee dat alleen camera's van de gemeente en de politie zelf nuttig kunnen zijn. Kijk eens naar de bijna oneindige mogelijkheden van al die mobieltjes, webcams en bewakingscamera's die iedereen al lang heeft. Kijk eens naar Google Streetview en naar GeenStijl: er is een videorevolutie gaande en daar moet je als overheid niet langer achteraan hobbelen. Je moet meedoen. Als ik tienduizend euro zou mogen besteden aan cameratoezicht, zou ik ze allemaal besteden aan het koppelen van mijn toezichtcentrale aan camera's van anderen. Ik zou er in elk geval niet nóg een eigen camera voor kopen.
Dus alles overziend: werkt cameratoezicht?
Als je daarmee bedoelt dat criminaliteit en overlast als sneeuw voor de zon verdwijnen: nee, dan werkt cameratoezicht niet. Maar als je bedoelt dat cameratoezicht een nuttige bijdrage kan leveren aan de strijd tegen criminaliteit? Ja, dan wel - maar alleen als je het goed organiseert. Kan je dat niet waarmaken? Begin er dan maar liever niet aan, voordat je vijf jaar later en zes ton verder moet constateren dat je niet weet wat het heeft opgeleverd.
